مصرف چغندر خام (لبو) بهطور کلی بیخطر است، اما همانند هر ماده غذایی دیگری، میتواند عوارض جانبی خاصی را در برخی افراد ایجاد کند که آگاهی از آنها برای حفظ سلامتی ضروری است.
چغندر خام (یا لبو) یک سبزیجات ریشهای سرشار از مواد مغذی و ترکیبات فعال زیستی است که فواید سلامتی متعددی به همراه دارد. با این حال، مصرف آن در برخی موارد ممکن است با عوارض جانبی ناخواستهای همراه باشد که از مشکلات گوارشی خفیف تا شرایط جدیتر مانند تشکیل سنگ کلیه یا نقرس متغیر است. درک نحوه واکنش بدن به ترکیبات موجود در چغندر، از جمله نیتراتها، اگزالاتها و فودمپها، میتواند به افراد کمک کند تا آن را با اعتدال و به شکلی ایمن در رژیم غذایی خود بگنجانند. این مقاله با تمرکز بر شش عارضه جانبی اصلی، راهنمای جامعی را برای مصرفکنندگان چغندر ارائه میدهد.
تغییر رنگ ادرار و مدفوع به قرمز
تغییر رنگ موقت و بیضرر ادرار و مدفوع به رنگ صورتی یا قرمز پس از خوردن چغندر، تحت عنوان بیتوریا شناخته میشود¹. این پدیده به دلیل وجود یک رنگدانه در چغندر به نام بتالین رخ میدهد که در صورت تجزیه نشدن کامل در دستگاه گوارش، از طریق ادرار و مدفوع دفع میشود². اگرچه بیتوریا کاملاً بیخطر است، اما میتواند موجب نگرانی شود، زیرا بهراحتی با خون در ادرار (هماچوری) یا خون در مدفوع (هماتوشزی) اشتباه گرفته میشود.
البته همه افرادی که چغندر مصرف میکنند دچار بیتوریا نمیشوند و عوامل خاصی میتوانند با ایجاد اختلال در تجزیه طبیعی بتالین، خطر بروز آن را افزایش دهند³. این عوامل شامل مواردی مانند اسیدیته بالای معده و همچنین اختلالات سوءجذب نظیر بیماری سلیاک یا بیماری کرون است⁴. علاوه بر این موارد، کمبود آهن و مصرف غذاهای غنی از اگزالات، از جمله اسفناج، سویا و شکلات نیز میتوانند احتمال این عارضه را بیشتر کنند³.
ناراحتی گوارشی
چغندر حاوی مقادیر بالایی از کربوهیدراتهای کوتاهزنجیر است که با نام اختصاری فودمپ (FODMAPs) شناخته میشوند⁵. فودمپها (الیگوساکاریدهای قابل تخمیر، دیساکاریدها، مونوساکاریدها و پلیاولها) بهطور ضعیفی در بدن هضم میشوند و میتوانند توسط میکروبهای موجود در روده بزرگ تخمیر شوند⁶. این فرآیند تخمیر منجر به بروز علائمی همچون نفخ، گاز، درد یا گرفتگی شکم، تهوع و یبوست یا اسهال میگردد.
چغندر بهویژه از نظر فودمپهایی به نام فروکتانها بسیار غنی است. انسانها فاقد آنزیمهای لازم برای تجزیه کامل این ترکیبات هستند و به همین دلیل، فروکتانهای بیشتری بهصورت هضمنشده وارد روده بزرگ میشوند⁷. در نتیجه، مصرف زیاد چغندر خام ممکن است برای افرادی که دستگاه گوارش حساسی دارند یا به سندروم روده تحریکپذیر (IBS) مبتلا هستند، چالشبرانگیز باشد.
کاهش فشار خون
بعضی از افراد چغندر را بهعنوان یک درمان مکمل برای فشار خون بالا (پرفشاری خون) مصرف میکنند، زیرا این سبزی منبع غنی از نیتراتها است⁸. بدن این نیتراتها را به گاز نیتریک اکسید تبدیل میکند. نیتریک اکسید بهنوبه خود باعث گشاد شدن عروق (وازودیلیشن) میشود که جریان خون را افزایش داده و به کاهش فشار خون کمک میکند⁸.
با این حال، مصرف بیش از حد چغندر میتواند منجر به گشاد شدن بیش از حد عروق شود و در نهایت افت ناگهانی فشار خون (هایپوتانسیون) را در پی داشته باشد⁹. این امر بهویژه در بزرگسالان مسنتر صادق است، زیرا سیستم تنظیم فشار خون آنها ممکن است حساستر باشد. علائم افت فشار خون شامل سرگیجه یا سبکی سر، ضعف یا خستگی، سردرد، تهوع و تاری دید است¹⁰. افرادی که از قبل دچار فشار خون پایین هستند، لزوماً نباید از مزایای چغندر صرفنظر کنند؛ بلکه باید مقادیر کمتری مصرف کرده و فشار خون خود را بهطور منظم بررسی کنند تا در محدوده ایمن باقی بمانند.
سنگ کلیه
علاوه بر نیتراتها و فودمپها، چغندر یک منبع غنی از ترکیبی طبیعی به نام اگزالات است. هر نصف فنجان چغندر خام تقریباً ۷۶ میلیگرم اگزالات دارد¹¹. اگزالات یکی از عوامل اصلی تشکیل سنگهای کلیوی است.
اگرچه اگزالات موجود در رژیم غذایی برای اکثر افراد سالم مشکلی ایجاد نمیکند، اما برای افرادی که مستعد ابتلا به سنگ کلیه هستند، مصرف بیش از حد چغندر میتواند منجر به تبلور اگزالات و تشکیل سنگهای اگزالاتی شود¹². اگر سابقه سنگ کلیه دارید، توصیه میشود مصرف اگزالات روزانه خود را به ۴۰ تا ۵۰ میلیگرم محدود کنید¹³. تحقیقات نشان میدهند که حتی افزایش ۵ میلیگرمی در مصرف اگزالات میتواند خطر سنگ کلیه را تا دو برابر افزایش دهد¹⁴.
نقرس
چغندر حاوی ترکیباتی به نام پورین است که میتوانند در بروز نقرس، نوعی آرتریت التهابی، نقش داشته باشند¹⁵. اسید اوریک از تجزیه پورینها در بدن تولید میشود. در صورتی که اسید اوریک بیش از حد در خون تجمع یابد یا کلیهها نتوانند مقدار کافی از آن را فیلتر و دفع کنند، کریستالهای اسید اوریک تشکیل شده و در مفاصل رسوب میکنند¹⁶. این رسوب کریستالها یک واکنش التهابی را برمیانگیزد که مشخصه بیماری نقرس است.
علائم نقرس شامل درد ناگهانی و شدید مفاصل، که اغلب در شست پا رخ میدهد، ورم، قرمزی و گرمای مفصل است¹⁷. با وجود اینکه چغندر منبع فوقالعاده غنی از پورینها محسوب نمیشود (حدود ۹ میلیگرم پورین در سهچهارم فنجان)¹⁸، مصرف بیش از حد آن میتواند خطر شعلهور شدن نقرس را در افراد مستعد افزایش دهد. متخصصان معمولاً به افرادی با سابقه نقرس توصیه میکنند که میزان پورین دریافتی روزانه خود از تمام منابع غذایی را به حداکثر ۲۰۰ میلیگرم محدود کنند¹⁹.
آسیب کلیه ناشی از فلزات سنگین
چغندر بهعنوان یک سبزی ریشهای، در صورت رشد در خاکی که آلوده به فلزات سنگین باشد، میتواند عناصری مانند کادمیوم، سرب و جیوه را در خود انباشته کند²⁰. خطر آلودگی به فلزات در مناطقی که در نزدیکی کارخانجات صنعتی، معادن، یا در باغات شهری در جوامع فقیرتر قرار دارند، بالاتر است. مطالعات نشان دادهاند که چغندر، بعد از هویج، بالاترین میزان فلزات سنگین را در میان سبزیجات ریشهای داراست²¹.
مصرف این سبزیجات آلوده در مقادیر زیاد یا در طول یک دوره زمانی طولانی میتواند به مسمومیت با فلزات منجر شود. برای مثال، مسمومیت با کادمیوم میتواند به کمخونی شدید، نارسایی کلیه و اختلالات استخوانی مانند پوکی استخوان منجر شود²². مسمومیت با سرب میتواند عوارض عصبی، مانند سردرد، تغییرات خلقوخو، مشکلات بینایی و نارسایی کلیه ایجاد کند²¹. همچنین مسمومیت با جیوه نیز میتواند آسیب کلیه و علائم عصبی را به دنبال داشته باشد²³. برای جلوگیری از مصرف مواد غذایی آلوده، توصیه میشود محصولات کشاورزی را بهدقت بشویید و پوست بکنید و تا حد امکان از محصولات ارگانیک استفاده کنید²⁴.
سوالات متداول
آیا مصرف چغندر خام میتواند باعث کمخونی شود؟
خیر، بهطور مستقیم مصرف چغندر خام باعث کمخونی نمیشود؛ برعکس، چغندر حاوی آهن و فولات است که برای تولید گلبولهای قرمز خون حیاتی هستند. با این حال، باید توجه داشت که مسمومیت با کادمیوم، که ممکن است در صورت مصرف طولانیمدت چغندر آلوده به فلزات سنگین رخ دهد، یکی از علل بالقوه کمخونی شدید محسوب میشود. بنابراین، خرید چغندر از منابع معتبر و شستشوی کامل آن برای جلوگیری از این خطر مهم است.
آیا چغندر برای افراد مبتلا به مشکلات گوارشی مانند سندروم روده تحریکپذیر (IBS) مضر است؟
بله، مصرف چغندر خام ممکن است برای افراد مبتلا به سندروم روده تحریکپذیر (IBS) مشکلاتی ایجاد کند. چغندر دارای سطح بالایی از فودمپها (بهویژه فروکتانها) است که کربوهیدراتهایی هستند که بهسختی هضم میشوند و در روده بزرگ تخمیر میشوند. این تخمیر میتواند علائم IBS مانند نفخ، درد شکمی و تغییر در عادات روده را تشدید کند. توصیه میشود این افراد چغندر را در مقادیر محدود یا پخته مصرف کنند تا تحملپذیری آن بهبود یابد.
چه مقدار چغندر خام برای جلوگیری از عوارض جانبی بیخطر است؟
مصرف بیخطر چغندر به وضعیت سلامتی فرد بستگی دارد. برای اکثر افراد سالم، مصرف متعادل و معمول چغندر (مثلاً یک تا دو وعده در هفته) مشکلی ایجاد نمیکند. اما اگر سابقه سنگ کلیه (به دلیل اگزالات بالا) یا نقرس (به دلیل پورینها) دارید، باید مصرف آن را بهشدت محدود کنید و با پزشک یا متخصص تغذیه مشورت نمایید. افراد مستعد افت فشار خون نیز باید فشار خود را بعد از مصرف چغندر کنترل کنند.
آیا پختن چغندر، عوارض جانبی آن را کاهش میدهد؟
بله، پختن چغندر میتواند در کاهش برخی از عوارض جانبی مؤثر باشد. پختن ممکن است میزان فودمپها را کاهش داده و هضم آن را آسانتر کند، که این امر به کاهش نفخ و ناراحتی گوارشی کمک میکند. علاوه بر این، برخی از فلزات سنگین سطحی و آلودگیهای احتمالی نیز با پوست گرفتن و پختن بهتر حذف میشوند. با این حال، پختن تأثیری بر میزان اگزالات و پورین موجود در چغندر ندارد.
نتیجهگیری
اگرچه مصرف چغندر خام در حد اعتدال برای بسیاری از افراد سالم است، اما آگاهی از شش عارضه جانبی احتمالی آن ضروری است. این عوارض شامل تغییر رنگ بیضرر ادرار و مدفوع، ناراحتیهای گوارشی ناشی از فودمپها، خطر کاهش فشار خون، و در موارد مصرف بیش از حد یا شرایط زمینهای خاص، خطر تشکیل سنگ کلیه، حملات نقرس، و حتی مسمومیت با فلزات سنگین است.
- Jones T, Dunn EL, Macdonald JH, Kubis HP, McMahon N, Sandoo A. The effects of beetroot juice on blood pressure, microvascular function and large-vessel endothelial function: a randomized, double-blind, placebo-controlled pilot study in healthy older adults. Nutrients. 2019;11(8):1792. doi:10.3390/nu11081792
- Milton-Laskibar I, Martínez JA, Portillo MP. Current knowledge on beetroot bioactive compounds: role of nitrate and betalains in health and disease. Foods. 2021;10(6):1314. doi:10.3390/foods10061314
- Sadowska-Bartosz I, Bartosz G. Biological properties and applications of betalains. Molecules. 2021;26(9):2520. doi:10.3390/molecules26092520
- Wang Y, Adekolurejo OO, Wang B, et al. Bioavailability and excretion profile of betacyanins – variability and correlations between different excretion routes. Food Chem. 2024;437:137663. doi:10.1016/j.foodchem.2023.137663
- San Mauro Martín I, Garicano Vilar E, López Oliva S, Sanz Rojo S. Existing differences between available lists of FODMAP containing foods. Rev Esp Enferm Dig. 2023 Jul;115(7):374-384. doi:10.17235/reed.2022.8463/2021
- Dimidi E, Belogianni K, Whelan K, Lomer MCE. Gut symptoms during FODMAP restriction and symptom response to food challenges during FODMAP reintroduction: a real-world evaluation in 21,462 participants using a mobile application. Nutrients. 2023;15(12):2683. doi:10.3390/nu15122683
- Sia T, Tanaka RO, Mousad A, et al. Fructose malabsorption and fructan malabsorption are associated in patients with irritable bowel syndrome. BMC Gastroenterol. 2024;24(1):143. doi:10.1186/s12876-024-03230-x
- Grönroos R, Eggertsen R, Bernhardsson S, Praetorius Björk M. Effects of beetroot juice on blood pressure in hypertension according to European Society of Hypertension guidelines: a systematic review and meta-analysis. Nutr Metabol Cardiovasc Dis. 2024;34(10):2240-2256. doi:10.1016/j.numecd.2024.06.009
- Benjamin CJR, Sousa YBA, Porto AA, et al. Nitrate-rich beet juice intake on cardiovascular performance in response to exercise in postmenopausal women with arterial hypertension: study protocol for a randomized controlled trial. Trials. 2023;24(1):94. doi:10.1186/s13063-023-07117-2
- MedlinePlus. Low blood pressure.
- St. Joseph's Healthcare. Oxalate in food.
- Ferraro PM, Bargagli M, Trinchieri A, Gambaro G. Risk of kidney stones: influence of dietary factors, dietary patterns, and vegetarian–vegan diets. Nutrients. 2020;12(3):779. doi:10.3390/nu12030779
- University of Michigan Health. Low oxalate diet guidelines for kidney stone formers.
- Bargagli M, Tio MC, Waikar SS, Ferraro PM. Dietary oxalate intake and kidney outcomes. Nutrients. 2020;12(9):2673. doi:10.3390/nu12092673
- Chen Z, Xue X, Ma L, et al. Effect of low-purine diet on the serum uric acid of gout patients in different clinical subtypes: a prospective cohort study. Eur J Med Res. 2024;29(1):449. doi:10.1186/s40001-024-02012-1
- Li R, Yu K, Li C. Dietary factors and risk of gout and hyperuricemia: a meta-analysis and systematic review. Asia Pac J Clin Nutr. 2018;27(6):1344-1356. doi:10.6133/apjcn.201811_27(6).0022
- MedlinePlus. Gout.
- U.S. Department of Agriculture. USDA and ODS-NIH database for the purine content of foods (2025).
- UK Gout Society. All about gout and diet.
- Montaño-López F, Biswas A. Are heavy metals in urban garden soils linked to vulnerable populations? A case study from Guelph, Canada. Sci Rep. 2021;11(1):11286. doi:10.1038/s41598-021-90368-3
- Brzezińska-Rojek J, Rutkowska M, Ośko J, Konieczka P, Prokopowicz M, Grembecka M. Evaluation of the safety and potential benefits of beetroot-based dietary supplements according to their elemental composition. Biol Trace Elem Res. 2024;202(7):3318-3332. doi:10.1007/s12011-023-03902-x
- Charkiewicz AE, Omeljaniuk WJ, Nowak K, Garley M, Nikliński J. Cadmium toxicity and health effects—a brief summary. Molecules. 2023;28(18):6620. doi:10.3390/molecules28186620
- Gao Z, Wu N, Du X, Li H, Mei X, Song Y. Toxic nephropathy secondary to chronic mercury poisoning: clinical characteristics and outcomes. Kidney Int Rep. 2022;7(6):1189-1197. doi:10.1016/j.ekir.2022.03.009
- U.S. Food and Drug Administration. Selecting and serving produce safely.
- https://www.verywellhealth.com/side-effects-of-raw-beets-11841702
دکتر روشن ضمیر هستم، متخصص تغذیه و رژیم درمانی (PhD). اگر از رژیمهای تکراری نتیجه نگرفتهاید، فقط یک دوره با من داشته باشید. هزینه رژیم طبق تعرفه ویزیت دکتری تخصصی در علوم پایه (PHD) پروانهدار در سال 1405، 357 هزارو 700 تومان می باشد.
جهت ارتباط در پیامرسانها به شماره زیر پیام دهید
09304881654
عضویت در کانال بله
