تریکلسیم فسفات (Tricalcium Phosphate) یکی از ترکیبات رایج کلسیم است که هم بهعنوان افزودنی غذایی و هم به شکل مکمل تغذیهای استفاده میشود. این ترکیب علاوه بر تأمین کلسیم مورد نیاز بدن، در صنایع غذایی، محصولات دندانپزشکی و تجهیزات پزشکی نیز کاربرد دارد.
اگرچه تریکلسیم فسفات در مقادیر مجاز معمولاً ایمن در نظر گرفته میشود، مصرف مکمل آن برای همه افراد مناسب نیست. بهویژه افراد مبتلا به بیماریهای کلیوی یا کسانی که داروهای خاصی مصرف میکنند، باید پیش از استفاده با پزشک یا داروساز مشورت کنند.
در حالت کلی، دریافت کلسیم از منابع غذایی در اولویت قرار دارد و مکمل زمانی ضرورت پیدا میکند که دریافت غذایی کافی نباشد یا نیاز فرد به کلسیم افزایش یافته باشد.
تریکلسیم فسفات چیست؟
تریکلسیم فسفات یک نمک کلسیم و منبع تأمین این ماده معدنی است که برای پیشگیری یا درمان برخی موارد کمبود کلسیم استفاده میشود.
این ترکیب همچنین بهعنوان افزودنی غذایی کاربرد دارد و از چسبیدن و کلوخهشدن مواد پودری جلوگیری میکند. به همین دلیل ممکن است در محصولاتی مانند موارد زیر وجود داشته باشد:
- شکر و نمک خوراکی
- پودر پودینگ
- مخلوط پنکیک
- شیر خشک و برخی پودرهای غذایی
- خامههای غیرلبنی پودری
تریکلسیم فسفات معمولاً بهعنوان افزودنی غذایی ایمن شناخته میشود؛ اما مصرف مکمل آن باید با توجه به وضعیت تغذیهای، عملکرد کلیهها و داروهای مصرفی فرد انجام شود.

کاربردها و فواید تریکلسیم فسفات
۱. کمک به پیشگیری و درمان کمبود کلسیم
کلسیم فراوانترین ماده معدنی موجود در بدن است و برای عملکردهای متعددی ضرورت دارد، از جمله:
- حفظ استحکام استخوانها و دندانها
- انقباض عضلات
- تنظیم ریتم طبیعی قلب
- فرایند انعقاد خون
- انتقال پیامهای عصبی
بدن انسان قادر به ساخت کلسیم نیست؛ بنابراین باید آن را از طریق رژیم غذایی دریافت کند. دریافت ناکافی کلسیم یا اختلال در جذب آن میتواند به کمبود این ماده معدنی منجر شود.
برخی گروهها بیشتر در معرض دریافت ناکافی یا اختلال در وضعیت کلسیم قرار دارند؛ از جمله:
- زنان پس از یائسگی
- افرادی که محصولات لبنی مصرف نمیکنند
- افرادی که دریافت غذایی کلسیم کافی ندارند
در دوران یائسگی، کاهش تولید استروژن میتواند با کاهش جذب کلسیم و افزایش دفع ادراری آن همراه باشد. در نتیجه، حفظ سلامت استخوانها اهمیت بیشتری پیدا میکند.
کمبود خفیف کلسیم ممکن است در ابتدا علامت مشخصی نداشته باشد؛ اما در صورت تداوم، میتواند به کاهش استحکام استخوانها و افزایش خطر پوکی استخوان منجر شود.
علائم و پیامدهای احتمالی کمبود شدید کلسیم عبارتاند از:
- گرفتگی و اسپاسم عضلانی
- گزگز دستها و پاها
- اختلال در حافظه
- شکنندگی ناخنها و استخوانها
- رسوب کلسیم در کلیهها یا مغز
- افسردگی
- آبمروارید
- نارسایی قلبی
- تشنج
- کما
البته همه این علائم اختصاصی کمبود کلسیم نیستند و ممکن است در بیماریهای دیگر نیز دیده شوند.
تریکلسیم فسفات گاهی برای پیشگیری یا درمان کمبود شدید کلسیم استفاده میشود؛ اما برای افرادی که فقط دریافت غذایی کلسیم پایینی دارند یا به دنبال افزایش ساده دریافت این ماده معدنی هستند، الزاماً بهترین انتخاب نیست.
پیش از شروع مکمل، بهتر است وضعیت دریافت کلسیم، عوامل خطر و در صورت لزوم آزمایشهای مرتبط با کلسیم خون بررسی شوند.
۲. کاربرد در محصولات پزشکی و دندانپزشکی
تریکلسیم فسفات علاوه بر مکمل غذایی، در ساخت برخی مواد و تجهیزات پزشکی و دندانپزشکی نیز استفاده میشود.
این ترکیب میتواند در مواد کامپوزیتی مورد استفاده برای ترمیم دندان، جوشخوردن مهرههای ستون فقرات و بازسازی نقایص استخوانی جمجمه و صورت به کار رود.
از دیگر کاربردهای آن میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- پرکردن نقصهای بزرگ استخوانی
- ایجاد داربست برای حمایت از بازسازی و رشد بافت
- پوششدهی سطح تجهیزات فلزی مانند ایمپلنتهای دندانپزشکی
- استفاده بهعنوان حامل برای انتقال دارو
تریکلسیم فسفات در شکلهای مختلفی مانند α-TCP، α′-TCP و β-TCP وجود دارد. این ساختارها از نظر ویژگیهای فیزیکی و مکانیکی، از جمله استحکام مواد پزشکی مانند سیمانهای استخوانی، با یکدیگر تفاوت دارند.
عوارض جانبی تریکلسیم فسفات
مصرف مکمل تریکلسیم فسفات ممکن است در برخی افراد باعث بروز عوارض گوارشی یا تغییراتی در وضعیت آب و الکترولیت بدن شود.
عوارض احتمالی عبارتاند از:
- تهوع یا استفراغ
- یبوست
- افزایش تشنگی
- افزایش دفعات ادرار
- کاهش اشتها
شدت عوارض میتواند به مقدار مصرف، وضعیت سلامت فرد و میزان دریافت کلسیم از سایر منابع بستگی داشته باشد.
چه افرادی باید در مصرف تریکلسیم فسفات احتیاط کنند؟
۱. افراد مبتلا به بیماری کلیوی
افراد مبتلا به بیماریهای کلیوی باید پیش از مصرف تریکلسیم فسفات با پزشک مشورت کنند.
این مکمل علاوه بر کلسیم، فسفر نیز وارد بدن میکند. در بیماری کلیوی ممکن است دفع فسفر مختل شود و سطح آن در خون افزایش یابد؛ وضعیتی که به آن هیپرفسفاتمی (Hyperphosphatemia) گفته میشود.
بنابراین، تریکلسیم فسفات لزوماً گزینه مناسبی برای تأمین کلسیم در این افراد نیست و انتخاب مکمل باید با توجه به عملکرد کلیه و وضعیت فسفر و کلسیم خون انجام شود.
۲. افراد مستعد سنگ کلیه
مصرف بیشازحد مکملهای کلسیم ممکن است خطر تشکیل سنگ کلیه را افزایش دهد. افرادی که سابقه سنگ کلیه دارند، باید درباره نوع مکمل و مقدار مناسب آن با پزشک مشورت کنند.
۳. افراد مبتلا به اختلالات غدد پاراتیروئید
اختلال در عملکرد غدد پاراتیروئید میتواند تعادل کلسیم و فسفر بدن را تغییر دهد. به همین دلیل، مصرف مکمل کلسیم در این افراد باید تحت نظارت پزشکی باشد.
۴. زنان باردار و شیرده
در دوران بارداری و شیردهی، نیاز بدن به برخی مواد مغذی از جمله کلسیم اهمیت ویژهای دارد. بااینحال، انتخاب مکمل و مقدار مصرف آن باید با توجه به دریافت غذایی، نیاز فرد و شرایط پزشکی انجام شود.
مصرف بیشازحد تریکلسیم فسفات چه خطراتی دارد؟
دریافت بیشازحد کلسیم از مکملها میتواند باعث افزایش غیرطبیعی سطح کلسیم خون یا هیپرکلسمی (Hypercalcemia) شود.
هیپرکلسمی ممکن است با علائم و عوارض زیر همراه باشد:
- تهوع و استفراغ
- یبوست و نفخ
- افزایش تشنگی
- افزایش دفع ادرار
- تشکیل سنگ کلیه
- اختلال در ریتم قلب
در موارد شدید، افزایش کلسیم خون میتواند عوارض جدی ایجاد کند.
مصرف بیشازحد مکملهای کلسیم همچنین ممکن است خطر مشکلات کلیوی را افزایش دهد. ارتباط احتمالی دریافت بیشازحد کلسیم مکملی با برخی پیامدهای قلبیعروقی نیز مطرح شده است، اما میزان و قطعیت این ارتباط همچنان به شرایط فرد و شواهد موجود بستگی دارد.
مقدار مورد نیاز روزانه کلسیم چقدر است؟
کلسیم در بسیاری از مواد غذایی روزمره، بهویژه لبنیات و برخی سبزیجات، وجود دارد. بیشتر افراد در صورت داشتن رژیم غذایی متعادل میتوانند بخش عمده نیاز خود را از غذا تأمین کنند.
مقدار توصیهشده روزانه کلسیم (RDA) بر اساس سن و وضعیت فیزیولوژیک متفاوت است.
| گروه سنی | مقدار توصیهشده کلسیم در روز |
|---|---|
| نوزادان ۰ تا ۶ ماه | ۲۰۰ میلیگرم |
| نوزادان ۷ تا ۱۲ ماه | ۲۶۰ میلیگرم |
| کودکان ۱ تا ۳ سال | ۷۰۰ میلیگرم |
| کودکان ۴ تا ۸ سال | ۱۰۰۰ میلیگرم |
| کودکان و نوجوانان ۹ تا ۱۸ سال | ۱۳۰۰ میلیگرم |
| بزرگسالان ۱۹ تا ۵۰ سال | ۱۰۰۰ میلیگرم |
| زنان پس از یائسگی، از ۵۰ سالگی | ۱۲۰۰ میلیگرم |
| مردان ۵۱ تا ۷۰ سال | ۱۰۰۰ میلیگرم |
| زنان ۵۱ تا ۷۰ سال | ۱۲۰۰ میلیگرم |
| بزرگسالان بالای ۷۰ سال | ۱۲۰۰ میلیگرم |
مقادیر جدول بر اساس اطلاعات مقاله منبع تنظیم شدهاند.
چرا بهتر است کلسیم در چند نوبت مصرف شود؟
میزان جذب کلسیم به مقدار مصرف آن در هر نوبت بستگی دارد.
برای مثال، اگر فرد ۲۰۰ میلیگرم کلسیم دریافت کند، ممکن است حدود ۴۵ درصد آن جذب شود؛ اما با افزایش مقدار مصرف به ۲۰۰۰ میلیگرم، درصد جذب میتواند به حدود ۱۵ درصد کاهش پیدا کند.
بدن در هر نوبت نمیتواند مقادیر بسیار زیادی کلسیم را بهطور مؤثر جذب کند. به همین دلیل، معمولاً توصیه میشود مقدار مکمل کلسیم در هر نوبت از ۵۰۰ میلیگرم بیشتر نباشد و در صورت نیاز، دوز روزانه در چند وعده تقسیم شود.
نکته مهم این است که مقدار کلسیم موجود در غذاها نیز باید در محاسبه دریافت روزانه لحاظ شود. بنابراین، مقدار مکمل نباید بدون درنظرگرفتن کلسیم دریافتی از رژیم غذایی تعیین شود.
تداخل دارویی تریکلسیم فسفات
مکملهای کلسیم میتوانند جذب برخی داروها را کاهش دهند یا تحت تأثیر داروهای دیگر قرار بگیرند.
برخی داروهایی که ممکن است با تریکلسیم فسفات تداخل داشته باشند عبارتاند از:
| گروه دارویی یا دارو | نکته مهم |
|---|---|
| دیورتیکهای لوپ مانند فوروزماید | ممکن است بر تعادل کلسیم و الکترولیتها اثر بگذارند. |
| دیورتیکهای تیازیدی مانند هیدروکلروتیازید | ممکن است خطر افزایش کلسیم خون را بیشتر کنند. |
| آنتیاسیدهای حاوی کلسیم | باید در محاسبه کل دریافت روزانه کلسیم لحاظ شوند. |
| آنتیبیوتیکهای کینولونی مانند سیپروفلوکساسین | کلسیم میتواند جذب دارو را کاهش دهد؛ معمولاً باید با فاصله زمانی مصرف شوند. |
| لووتیروکسین | مصرف همزمان میتواند جذب دارو را کاهش دهد. |
| دولوتگراویر | کلسیم ممکن است جذب دارو را تحت تأثیر قرار دهد. |
| لیتیوم | ممکن است خطر افزایش کلسیم خون را بیشتر کند. |
برای مثال، در مورد سیپروفلوکساسین، مقاله فاصلهگذاری حدود دو ساعت قبل یا بعد از مکمل کلسیم را توصیه میکند. بااینحال، فاصله مناسب برای هر دارو ممکن است متفاوت باشد و باید بر اساس دستورالعمل اختصاصی همان دارو تعیین شود.
اگر داروی نسخهای یا بدون نسخه مصرف میکنید، پیش از شروع مکمل کلسیم درباره تداخلهای احتمالی با پزشک یا داروساز مشورت کنید.
نحوه مصرف و نگهداری مکمل تریکلسیم فسفات
برای مصرف ایمنتر این مکمل، رعایت چند نکته اهمیت دارد:
- بهتر است مکمل همراه غذا مصرف شود.
- مصرف آن با یک لیوان کامل آب توصیه میشود.
- برچسب مکمل را بررسی کنید تا مقدار کلسیم المنتال (Elemental Calcium) مشخص باشد.
- اگر مکمل حاوی ویتامین D یا منیزیم است، مقدار این ترکیبات را نیز در محاسبات تغذیهای لحاظ کنید.
- مکمل را دور از دسترس کودکان و حیوانات خانگی نگهداری کنید.
- دمای مناسب نگهداری حدود ۲۰ تا ۲۵ درجه سانتیگراد است.
- مکمل باید دور از گرما و رطوبت قرار گیرد.
آیا تریکلسیم فسفات وگان است؟
تریکلسیم فسفات در صورتی که از منابع معدنی تهیه شده باشد، میتواند برای افراد وگان مناسب باشد.
اما اگر ماده اولیه آن از منابعی مانند دولومیت، صدف یا پودر استخوان تأمین شده باشد، محصول وگان محسوب نمیشود.
همچنین برخی مکملهای تهیهشده از این منابع ممکن است حاوی مقادیر بالایی از سرب یا سایر فلزات باشند. بنابراین، بررسی منبع ماده اولیه و کیفیت تولید مکمل اهمیت دارد.
جایگزینهای تریکلسیم فسفات کداماند؟
تریکلسیم فسفات تنها شکل مکمل کلسیم نیست. ترکیبات دیگری نیز برای تأمین این ماده معدنی وجود دارند، از جمله:
- کلسیم کربنات
- کلسیم استات
- کلسیم سولفات
- کلسیم آسکوربات
- هیدروکسیآپاتیت میکروکریستالی
- کلسیم گلوکونات
- کلسیم لاکتات
این ترکیبات از نظر مقدار کلسیم المنتال و ویژگیهای جذب و تحمل گوارشی با یکدیگر تفاوت دارند.
بهطور کلی، تریکلسیم فسفات نسبت به سایر شکلهای مکمل کلسیم مزیت مشخص و اثباتشدهای ندارد که آن را به انتخاب برتر برای همه افراد تبدیل کند. انتخاب نوع مکمل باید بر اساس نیاز فرد، وضعیت سلامت، تحمل گوارشی و هزینه انجام شود.
منابع غذایی کلسیم و حضور تریکلسیم فسفات در مواد غذایی
در اغلب موارد، دریافت کلسیم از مواد غذایی به مصرف مکمل اولویت دارد؛ زیرا غذاها علاوه بر کلسیم، مواد مغذی دیگری نیز فراهم میکنند.
مهمترین منابع غذایی کلسیم عبارتاند از:
- شیر و سایر محصولات لبنی
- پنیر و پنیر کاتیج
- ماست و پنیر خامهای
- آب پرتقال غنیشده با کلسیم
- شیر سویا و توفوی غنیشده
- ماهیهایی مانند سالمون و ساردین
- سبزیجاتی مانند کلم کیل، بروکلی و شلغم
تریکلسیم فسفات همچنین ممکن است بهعنوان افزودنی در برخی محصولات غذایی غنیشده با کلسیم یا پودرهای غذایی استفاده شود.
این ترکیب در محصولاتی مانند شیر خشک، خامههای غیرلبنی پودری، برخی پودرهای بچه، خمیردندان و آنتیاسیدها نیز ممکن است وجود داشته باشد.
در صنایع غذایی، تریکلسیم فسفات معمولاً بدون بو و مزه است و برای جلوگیری از چسبیدن و کلوخهشدن مواد پودری استفاده میشود.
مکمل تریکلسیم فسفات؛ نکاتی که پیش از خرید باید بدانید
مکملهای فسفات کلسیم در صورت تولید مطابق اصول صحیح تولید، بهطور کلی ایمن شناخته میشوند. بااینحال، کیفیت محصول و منبع مواد اولیه اهمیت زیادی دارد.
هنگام انتخاب مکمل به نکات زیر توجه کنید:
- مقدار کلسیم المنتال را بررسی کنید: وزن کل ترکیب تریکلسیم فسفات با مقدار کلسیم واقعی موجود در آن یکسان نیست.
- منبع ماده اولیه را بررسی کنید: بهویژه اگر رژیم وگان دارید یا نسبت به برخی مواد حساسیت دارید.
- ترکیبات همراه را بخوانید: برخی مکملها حاوی ویتامین D یا منیزیم هستند.
- کیفیت و اعتبار تولیدکننده را در نظر بگیرید: بهخصوص از نظر احتمال آلودگی به فلزات سنگین.
- به ادعاهای درمانی اغراقآمیز توجه نکنید: هیچ مکملی نباید بدون شواهد معتبر ادعا کند که قادر به درمان، پیشگیری یا cure کردن بیماریهاست.
جمعبندی
تریکلسیم فسفات ترکیبی از کلسیم است که هم در صنایع غذایی بهعنوان عامل ضدکلوخهشدن و هم در مکملهای تغذیهای برای تأمین کلسیم استفاده میشود. این ترکیب همچنین در برخی محصولات پزشکی و دندانپزشکی کاربرد دارد.
اگرچه مصرف آن در مقادیر مناسب معمولاً ایمن است، برای همه افراد انتخاب مناسبی نیست. افراد مبتلا به بیماری کلیوی، سابقه سنگ کلیه یا اختلالات پاراتیروئید باید در مصرف آن احتیاط کنند.
مهمترین نکته این است که مصرف مکمل کلسیم باید بر اساس مجموع دریافت غذایی و نیاز واقعی فرد تعیین شود؛ نه صرفاً با هدف دریافت مقادیر بیشتر کلسیم. در بیشتر افراد، تأمین کلسیم از رژیم غذایی در اولویت قرار دارد و مکمل زمانی ارزشمند است که نیاز بدن از طریق غذا بهطور کافی تأمین نشود.
- Office of Dietary Supplements. Calcium.
- Moussaoui Y, Terrisse H, Quillard S, Ropers MH, Humbert B. The true nature of tricalcium phosphate used as food additive (E341(iii)). Nanomaterials (Basel). 2023 Jun;13(12):1823. doi:10.3390/nano13121823
- Bell Chem Corp. Understanding the benefits of tricalcium phosphate in food manufacturing.
- Kaiser Permanente. Calcium phosphate, tribasic (tricalcium phosphate).
- Harvard Health Publishing. Calcium.
- Kucko SK, Raeman SM, Keenan TJ. Current advances in hydroxyapatite-and β-tricalcium phosphate-based composites for biomedical applications: a review. Biomed Mater Devices. 2023;1(1):49-65. doi:10.1007/s44174-022-00037-w
- Karpiński R, Szabelski J, Krakowski P, et al. Effect of various admixtures on selected mechanical properties of medium viscosity bone cements: Part 1–α/β tricalcium phosphate (TCP). Compos Struct. 2024;343:118306. doi:10.1016/j.compstruct.2024.118306
- Dowhan Hoag L, Dharmarajan TS. (2021). Calcium and phosphorus. In: Pitchumoni, C.S., Dharmarajan, T. (eds) Geriatric Gastroenterology. Springer, Cham. doi:10.1007/978-3-030-30192-7_26
- Baretto F, Baretto D, Massy Z, Drüeke T. Strategies for phosphate control in patients with CKD. Kidney Int Rep. 2019 Aug;4(8):1043–1056. doi:10.1016/j.ekir.2019.06.002
- Johns Hopkins Medicine. Calcium supplements: Should you take them?.
- UpToDate. Patient education: calcium and vitamin D for bone health (beyond the basics).
- U.S. Food and Drug Administration. CFR - Code of Federal Regulations Title 21.
- Nessa F, Khan SA, Abu Shawish KY. Lead, cadmium and nickel contents of some medicinal agents. Indian J Pharm Sci. 2016;78(1):111-119. doi:10.4103/0250-474X.180260
- U.S. Food and Drug Administration. FDA 101: dietary supplements.
- https://www.verywellhealth.com/tricalcium-phosphate-5088859
