عادات دفع یکی از نشانههای مهم وضعیت دستگاه گوارش هستند. تغییر در تعداد دفعات اجابت مزاج، سفتی یا شل شدن مدفوع، احساس نفخ و حتی نیاز به دفع در ساعات غیرمعمول ممکن است به دلایل سادهای مانند تغییر رژیم غذایی، سفر یا استرس ایجاد شود. بااینحال، گاهی این تغییرات نشانه یک بیماری گوارشی یا عارضه دارویی هستند و نباید نادیده گرفته شوند.
یبوست و اسهال از شایعترین مشکلات دفع هستند و در بسیاری از موارد طی چند روز برطرف میشوند. اما اگر تغییرات ادامه پیدا کنند، بهطور مکرر بازگردند یا با علائم هشداردهنده همراه باشند، بررسی پزشکی اهمیت دارد. شناخت علت احتمالی میتواند به انتخاب راهکار مناسب و تشخیص بهموقع مشکلات جدی کمک کند.
۱. سفر و تغییر برنامه روزانه
سفر میتواند نظم طبیعی اجابت مزاج را مختل کند و باعث یبوست یا اسهال شود. تغییر در برنامه غذایی، ساعات خواب، میزان فعالیت بدنی و دسترسی به سرویس بهداشتی از عواملی هستند که بر عملکرد روده تأثیر میگذارند.
مهمترین دلایل تغییر عادات دفع هنگام سفر عبارتاند از:
- کمآبی بدن به دلیل نوشیدن مایعات کمتر یا شرایط سفر هوایی
- تغییر میزان فیبر دریافتی در رژیم غذایی
- نشستن طولانیمدت در خودرو، قطار یا هواپیما
- مصرف غذاهای ناآشنا یا تغییر ناگهانی الگوی غذایی
- اختلاف ساعت و بههمخوردن برنامه خواب و بیداری
در برخی سفرها، مصرف آب یا غذای آلوده به میکروبها نیز میتواند موجب اسهال مسافرتی شود. این مشکل ممکن است با دلپیچه، دفع مکرر مدفوع شل و گاهی تهوع همراه باشد.
برای کاهش احتمال بروز مشکلات گوارشی در سفر، آب سالم بنوشید، وعدههای غذایی را تا حد امکان منظم نگه دارید و در مسیرهای طولانی فرصتهایی برای حرکت و پیادهروی کوتاه در نظر بگیرید. همچنین، از مصرف آب و مواد غذایی مشکوک به آلودگی خودداری کنید.

۲. مصرف داروها و مکملها
بعضی داروها بر حرکات روده، میزان آب موجود در مدفوع یا ترشحات دستگاه گوارش اثر میگذارند. در نتیجه، ممکن است پس از شروع یک داروی جدید یا تغییر مقدار مصرف آن، یبوست یا اسهال ایجاد شود.
داروهایی که ممکن است باعث یبوست شوند
- آنتیاسیدهای حاوی آلومینیوم یا کلسیم
- برخی داروهای آنتیهیستامین و آنتیکولینرژیک
- بعضی داروهای ضدتشنج
- برخی داروهای ضدافسردگی و ضدروانپریشی
- داروهای ضداسپاسم
- برخی داروهای قلبی و فشار خون، بهویژه مسدودکنندههای کانال کلسیم
- داروهای ادرارآور
- مکملهای آهن
- بعضی داروهای بیماری پارکینسون
- داروهای مسکن مخدر مانند مورفین، کدئین و اکسیکدون
داروهایی که ممکن است باعث اسهال شوند
- برخی داروهای کاهنده اسید معده، از جمله مهارکنندههای پمپ پروتون و مسدودکنندههای گیرنده هیستامین نوع ۲
- آنتیاسیدهای حاوی منیزیم
- آنتیبیوتیکها
- داروهای گروه آگونیست گیرنده پپتید شبه گلوکاگون نوع ۱ (GLP-1)
- برخی داروهای فشار خون و قلب، از جمله مهارکنندههای آنزیم مبدل آنژیوتانسین و مسدودکنندههای بتا
- مکملهای منیزیم
- داروهای حاوی شیرینکنندههایی مانند سوربیتول، مانیتول و زایلیتول
- متفورمین
- داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی مانند ایبوپروفن
این فهرست به معنای آن نیست که همه افراد با مصرف این داروها دچار مشکل دفع میشوند. احتمال بروز عارضه به نوع دارو، مقدار مصرف، مدت درمان و شرایط فرد بستگی دارد.
اگر تغییر عادات دفع پس از شروع یک دارو ایجاد شده است، موضوع را با پزشک یا داروساز در میان بگذارید. دارو را خودسرانه قطع نکنید و مقدار مصرف آن را بدون نظر پزشک تغییر ندهید.
۳. تغییر در رژیم غذایی
دستگاه گوارش به تغییرات غذایی حساس است و حتی تغییرات نسبتاً کوچک نیز میتوانند بر شکل و دفعات دفع اثر بگذارند.
برای مثال، افزایش ناگهانی مصرف فیبر ممکن است در برخی افراد باعث نفخ، گاز روده و تغییر در دفعات اجابت مزاج شود. از سوی دیگر، کاهش مصرف سبزیجات، میوهها، حبوبات و غلات کامل میتواند زمینهساز یبوست باشد.
برخی مواد غذایی نیز بسته به مقدار مصرف و حساسیت فرد، باعث شل شدن مدفوع یا افزایش حرکات روده میشوند؛ از جمله:
- قهوه و سایر نوشیدنیهای حاوی کافئین
- غذاهای پرچرب
- غذاهای تند یا اسیدی در افراد حساس
- شیرینکنندههای قندی مانند سوربیتول و مانیتول
- مواد غذایی حاوی لاکتوز در افراد مبتلا به عدم تحمل لاکتوز
تغییرات غذایی همیشه به معنای وجود بیماری نیستند. برای مثال، افزایش مصرف قهوه ممکن است دفعات دفع را بیشتر کند، درحالیکه کاهش مصرف مایعات و فیبر میتواند دفع را دشوارتر سازد.
بهتر است تغییرات رژیم غذایی را بهتدریج انجام دهید و واکنش بدن خود را زیر نظر بگیرید. اگر پس از مصرف یک ماده غذایی خاص بهطور مکرر دچار علائم گوارشی میشوید، ثبت زمان مصرف و نوع علائم میتواند به شناسایی عامل احتمالی کمک کند.
۴. کمآبی بدن
آب برای نرم ماندن مدفوع و عبور آسان آن از روده ضروری است. هنگامی که بدن به اندازه کافی مایعات دریافت نمیکند، روده بزرگ آب بیشتری از محتویات گوارشی جذب میکند و مدفوع ممکن است خشک، سفت و دفع آن دشوار شود.
کمآبی ممکن است به دلایل مختلفی ایجاد شود، از جمله:
- نوشیدن ناکافی آب و سایر مایعات
- تعریق زیاد در هوای گرم یا هنگام ورزش
- اسهال و استفراغ
- مصرف بعضی داروهای ادرارآور
- بیماریهایی که باعث افزایش دفع مایعات میشوند
برای پیشگیری از یبوست ناشی از کمآبی، مایعات را در طول روز بهطور منظم بنوشید و در شرایطی مانند گرما، فعالیت بدنی یا بیماری، به افزایش نیاز بدن توجه کنید. مقدار مورد نیاز مایعات برای همه یکسان نیست و به شرایط بدنی، رژیم غذایی و وضعیت سلامت بستگی دارد.
اگر به دلیل بیماری قلبی یا کلیوی محدودیت مصرف مایعات دارید، برای افزایش میزان نوشیدن آب باید توصیه پزشک خود را رعایت کنید.
۵. کمتحرکی یا افزایش شدید فعالیت بدنی
فعالیت بدنی بر عملکرد دستگاه گوارش اثر میگذارد، اما نوع و شدت فعالیت نیز اهمیت دارد.
کمتحرکی و نشستن طولانیمدت ممکن است به کند شدن حرکات روده و افزایش احتمال یبوست کمک کند. در مقابل، ورزشهای طولانی یا پرفشار، بهویژه دویدن استقامتی، در بعضی افراد باعث دلپیچه، فوریت دفع یا اسهال میشوند.
برای کمک به نظم حرکات روده، پیادهروی روزانه و فعالیت بدنی منظم معمولاً انتخابهای مناسبی هستند. اگر هنگام ورزش دچار مشکلات گوارشی میشوید، به میزان آب مصرفی، زمانبندی وعدههای غذایی و شدت تمرین توجه کنید.
اسهال مکرر هنگام ورزش، بهویژه اگر با درد شدید یا وجود خون در مدفوع همراه باشد، نباید صرفاً به فعالیت بدنی نسبت داده شود.
۶. استرس و وضعیت روانی
مغز و دستگاه گوارش از طریق ارتباطی دوطرفه که «محور روده ـ مغز» نامیده میشود، بر عملکرد یکدیگر اثر میگذارند. به همین دلیل، اضطراب، استرس مزمن و افسردگی میتوانند عادات دفع را تغییر دهند.
استرس ممکن است حرکات روده را در برخی افراد افزایش دهد و باعث اسهال یا احساس فوریت در دفع شود. در افراد دیگر، ممکن است با تغییر اشتها، کاهش فعالیت بدنی یا اختلال در عملکرد دستگاه گوارش به یبوست منجر شود.
اگر تغییرات دفع در دورههای پراسترس بیشتر میشوند، اقدامات زیر میتوانند مفید باشند:
- داشتن برنامه خواب منظم
- انجام فعالیت بدنی متناسب با توانایی فرد
- استفاده از تمرینهای تنفس آرام و روشهای مدیریت استرس
- اختصاص زمان کافی برای غذا خوردن
- پرهیز از به تعویق انداختن مکرر اجابت مزاج
بااینحال، نباید تمام علائم گوارشی را به استرس نسبت داد. اگر مشکل جدید، مداوم یا شدید است، بررسی علل جسمی نیز ضروری خواهد بود.
۷. چرخه قاعدگی و نوسانات هورمونی
برخی زنان در روزهای مختلف چرخه قاعدگی تغییراتی در عملکرد روده تجربه میکنند. این تغییرات ممکن است شامل یبوست، اسهال، نفخ، دلپیچه یا تغییر در دفعات اجابت مزاج باشند.
نوسانات هورمونی در طول چرخه قاعدگی میتوانند بر حرکات دستگاه گوارش تأثیر بگذارند. همچنین، پروستاگلاندینها که در شروع قاعدگی نقش دارند، ممکن است انقباضات روده را افزایش دهند و در برخی افراد موجب مدفوع شلتر یا اسهال شوند.
برای تشخیص الگوی علائم، میتوانید زمان بروز آنها را در کنار روزهای چرخه قاعدگی ثبت کنید. اگر تغییرات خفیف و کوتاهمدت باشند، معمولاً با پایان آن مرحله از چرخه کاهش مییابند.
اما درد شدید، خون در مدفوع یا اسهال و یبوست مداوم را نباید صرفاً به قاعدگی نسبت داد؛ این علائم ممکن است به بررسی پزشکی نیاز داشته باشند.
۸. عفونتهای ویروسی، باکتریایی و انگلی
عفونتهای دستگاه گوارش یکی از علل شایع اسهال ناگهانی هستند. ویروسها و باکتریها میتوانند از طریق غذای آلوده، آب ناسالم یا تماس با فرد مبتلا منتقل شوند و باعث التهاب معده و روده شوند؛ وضعیتی که گاهی با عنوان التهاب عفونی معده و روده شناخته میشود.
علائم احتمالی این عفونتها عبارتاند از:
- اسهال آبکی
- دلپیچه و درد شکم
- تهوع و استفراغ
- تب
- کاهش اشتها و ضعف
بسیاری از عفونتهای خفیف طی چند روز بهبود مییابند. در این مدت، جبران مایعات و املاح ازدسترفته اهمیت زیادی دارد. محلول خوراکی جبران آب و املاح، بهویژه هنگام اسهال مکرر، میتواند مفید باشد.
مصرف آنتیبیوتیک برای تمام موارد اسهال ضروری نیست و در عفونتهای ویروسی اثری ندارد. انتخاب درمان باید بر اساس علت احتمالی، شدت علائم و شرایط فرد انجام شود.
عفونتهای انگلی نیز ممکن است باعث اسهال طولانیمدت، نفخ یا ناراحتی شکمی شوند. احتمال ابتلا در صورت مصرف آب آلوده، سفر به مناطق دارای خطر عفونت یا مواجهه با منابع آلوده بیشتر میشود. در صورت شک به عفونت انگلی، تشخیص پزشکی و انتخاب درمان متناسب ضروری است.
۹. سندرم روده تحریکپذیر
سندرم روده تحریکپذیر یک اختلال شایع در تعامل روده و مغز است که میتواند با درد شکمی و تغییر عادات دفع همراه باشد. در این وضعیت، برخی افراد بیشتر دچار اسهال میشوند، برخی یبوست دارند و برخی دیگر بین این دو حالت جابهجا میشوند.
علائم این سندرم ممکن است شامل موارد زیر باشند:
- درد یا گرفتگی شکم
- نفخ و افزایش گاز روده
- اسهال، یبوست یا تناوب بین آنها
- تغییر در شکل مدفوع
- ارتباط درد شکم با اجابت مزاج
در بسیاری از افراد، درد شکمی پس از دفع کاهش مییابد؛ بااینحال، الگوی علائم در همه یکسان نیست. بعضی غذاها، استرس، تغییر خواب و نوسانات هورمونی میتوانند علائم را تشدید کنند.
تشخیص سندرم روده تحریکپذیر بر اساس شرح حال، الگوی علائم و در صورت لزوم بررسیهای تکمیلی انجام میشود. وجود خون در مدفوع، کاهش وزن ناخواسته یا علائم هشداردهنده دیگر نباید بدون بررسی به این سندرم نسبت داده شود.
درمان ممکن است شامل اصلاح رژیم غذایی، تنظیم مصرف فیبر، فعالیت بدنی، مدیریت استرس و در صورت نیاز استفاده از دارو باشد. انتخاب روش مناسب به نوع علائم و شرایط فرد بستگی دارد.
۱۰. بیماریهای مزمن دستگاه گوارش
تغییر مداوم عادات دفع گاهی نشانه بیماریهایی است که به ارزیابی و درمان تخصصی نیاز دارند. سه نمونه مهم عبارتاند از بیماری دیورتیکولی، بیماری التهابی روده و بیماری سلیاک.
بیماری دیورتیکولی
در این بیماری، کیسههای کوچکی در دیواره روده بزرگ ایجاد میشوند. وجود این کیسهها لزوماً علامتدار نیست، اما در برخی افراد ممکن است با تغییر عادات دفع همراه باشد. التهاب یا عفونت این کیسهها که دیورتیکولیت نامیده میشود، میتواند درد شکمی، تب و تغییر در دفع ایجاد کند.
بیماری التهابی روده
بیماری التهابی روده شامل بیماری کرون و کولیت اولسراتیو است. این بیماریها میتوانند موجب اسهال مداوم، درد شکم، فوریت دفع و گاهی خون در مدفوع شوند. در صورت وجود التهاب قابل توجه، خستگی و کاهش وزن نیز ممکن است رخ دهد.
بیماری سلیاک
در بیماری سلیاک، مصرف گلوتن باعث واکنش ایمنی و آسیب به روده باریک میشود. علائم ممکن است شامل اسهال مزمن، نفخ، درد شکم و اختلال در جذب مواد مغذی باشند. بعضی افراد نیز بهجای اسهال، یبوست یا علائم غیرگوارشی دارند.
این بیماریها به روشهای تشخیصی و درمانی متفاوتی نیاز دارند. اگر بیماری مزمن گوارشی در شما تشخیص داده شده است، تغییر جدید در عادات دفع را با پزشک در میان بگذارید؛ زیرا ممکن است به تغییر برنامه درمانی یا بررسی عوارض بیماری نیاز داشته باشید.
چه زمانی تغییر عادات دفع نگرانکننده است؟
بسیاری از تغییرات کوتاهمدت دفع خطرناک نیستند، اما بعضی علائم میتوانند نشانه یک مشکل جدی باشند و به ارزیابی فوری یا سریع پزشکی نیاز دارند.
در صورت مشاهده موارد زیر، مراجعه پزشکی را به تعویق نیندازید:
- وجود خون روشن در مدفوع یا روی آن
- مدفوع سیاه و قیری، بهویژه اگر با ضعف یا سرگیجه همراه باشد
- درد شدید یا رو به افزایش شکم
- استفراغ مداوم یا استفراغی که شبیه تفاله قهوه است
- ناتوانی در دفع گاز و مدفوع، بهخصوص همراه با نفخ، درد یا استفراغ
- ناتوانی در نگه داشتن مایعات و نشانههای کمآبی
- مدفوع بسیار کمرنگ یا خاکستری که تکرار میشود
- تغییر جدید و مداوم در شکل مدفوع، از جمله باریک شدن پایدار آن
- بیدار شدن مکرر از خواب برای دفع، بهویژه اگر این وضعیت تازه ایجاد شده باشد
وجود مدفوع سیاه همیشه به معنای خونریزی نیست و برخی مکملهای آهن یا داروها نیز میتوانند رنگ آن را تغییر دهند؛ بااینحال، مدفوع سیاه و قیری میتواند نشانه خونریزی گوارشی باشد و باید جدی گرفته شود.
همچنین، ناتوانی در دفع گاز و مدفوع همراه با درد یا استفراغ میتواند نشانه انسداد روده باشد. در چنین شرایطی، ارزیابی فوری پزشکی ضروری است.
اگر تغییر عادات دفع پس از چند روز برطرف نشود، مرتب بازگردد یا بدون علت مشخص ادامه پیدا کند، حتی در نبود علائم هشداردهنده نیز بهتر است با پزشک مشورت کنید. مدت انتظار مناسب به شدت علائم، سن و سابقه پزشکی فرد بستگی دارد.
چگونه عادات دفع را به وضعیت طبیعی بازگردانیم؟
اگر تغییرات دفع خفیف و کوتاهمدت باشند و علامت هشداردهندهای وجود نداشته باشد، چند اقدام ساده میتوانند به بهبود عملکرد روده کمک کنند.
۱. آب و مایعات کافی بنوشید
کمآبی یکی از عوامل قابل اصلاح در یبوست است. در طول روز بهطور منظم مایعات بنوشید و در صورت اسهال یا استفراغ، برای جبران آب و املاح ازدسترفته اقدام کنید. در صورت ابتلا به بیماریهایی که محدودیت مایعات ایجاد میکنند، توصیه پزشک را رعایت کنید.
۲. فیبر را بهتدریج افزایش دهید
سبزیجات، میوهها، حبوبات و غلات کامل منابع مناسب فیبر هستند. افزایش تدریجی مصرف این مواد میتواند به بهبود قوام مدفوع و نظم دفع کمک کند. افزایش ناگهانی فیبر، بهخصوص در افراد مستعد نفخ، ممکن است علائم را تشدید کند؛ بنابراین مقدار مصرف را متناسب با تحمل دستگاه گوارش تنظیم کنید.
۳. فعالیت بدنی منظم داشته باشید
پیادهروی و سایر فعالیتهای بدنی متناسب با توانایی فرد میتوانند به عملکرد طبیعی روده کمک کنند. اگر ساعات زیادی مینشینید، در فواصل منظم از جای خود بلند شوید و کمی حرکت کنید.
۴. خواب و استرس را مدیریت کنید
خواب ناکافی و استرس میتوانند بر ارتباط مغز و روده اثر بگذارند. داشتن برنامه خواب منظم و اختصاص زمانی برای استراحت و آرامسازی ممکن است به کاهش علائم گوارشی کمک کند.
۵. عادات دفع خود را ثبت کنید
ثبت دفعات اجابت مزاج، شکل مدفوع، غذاهای مصرفی، داروها و علائم همراه میتواند الگوهای مهمی را آشکار کند. این اطلاعات بهویژه زمانی مفید هستند که علائم بهصورت متناوب ایجاد میشوند یا احتمال ارتباط آنها با غذا، دارو یا چرخه قاعدگی وجود دارد.
۶. غذاهای سالم و کمفرآوریشده را در اولویت قرار دهید
مصرف متنوع سبزیجات، میوهها، غلات کامل و سایر مواد غذایی کمفرآوریشده به تأمین فیبر و مواد مغذی کمک میکند. در دوره ناراحتی گوارشی، غذاهایی را انتخاب کنید که بهتر تحمل میشوند و از مصرف موادی که بهطور مشخص علائم شما را تشدید میکنند، پرهیز کنید.
۷. عوارض داروها را بررسی کنید
اگر تغییر دفع پس از شروع مصرف دارو یا مکملی خاص ایجاد شده است، احتمال عارضه دارویی را بررسی کنید. پزشک میتواند در صورت نیاز مقدار مصرف را تنظیم کند یا جایگزین مناسبی پیشنهاد دهد؛ اما قطع خودسرانه دارو توصیه نمیشود.
اگر با رعایت این اقدامات وضعیت بهتر نشد یا علائم تشدید شدند، لازم است علت مشکل بهصورت پزشکی بررسی شود.
پرسشهای متداول
چند بار اجابت مزاج در روز طبیعی است؟
تعداد دفعات دفع در افراد مختلف متفاوت است. برای بسیاری از بزرگسالان، محدوده سه بار در روز تا سه بار در هفته میتواند طبیعی باشد؛ به شرط آنکه این الگو با وضعیت معمول فرد سازگار باشد و دفع با درد یا دشواری قابل توجه همراه نباشد. تغییر نسبت به الگوی همیشگی فرد گاهی از تعداد دفعات بهتنهایی مهمتر است.
آیا تغییر شکل مدفوع همیشه نشانه بیماری است؟
خیر. شکل مدفوع میتواند با میزان آب مصرفی، فیبر رژیم غذایی، داروها و تغییرات موقت دستگاه گوارش تغییر کند. بااینحال، تغییر پایدار یا تکرارشونده، بهخصوص همراه با خون، درد، کاهش وزن یا علائم دیگر، به بررسی نیاز دارد.
آیا استرس میتواند باعث اسهال یا یبوست شود؟
بله. ارتباط دوطرفه مغز و روده باعث میشود استرس و اضطراب بر حرکات روده و حساسیت دستگاه گوارش اثر بگذارند. بااینحال، اگر علائم شدید یا مداوم باشند، نباید بدون بررسی سایر علل آنها را صرفاً به استرس نسبت داد.
آیا مصرف پروبیوتیکها عادات دفع را تنظیم میکند؟
اثر پروبیوتیکها به نوع میکروارگانیسم، محصول مصرفی و مشکل گوارشی بستگی دارد. برخی فرآوردهها ممکن است برای شرایط خاص مفید باشند، اما همه پروبیوتیکها اثر یکسانی ندارند و مصرف آنها برای تمام موارد یبوست یا اسهال ضروری نیست.
اگر اسهال چند روز طول بکشد، چه باید کرد؟
اگر اسهال ادامه پیدا کند، شدید باشد یا با تب بالا، درد قابل توجه، خون در مدفوع، کاهش ادرار یا سرگیجه همراه شود، باید ارزیابی پزشکی انجام شود. در افراد سالمند، کودکان خردسال و افرادی که بیماری زمینهای دارند، خطر کمآبی بیشتر است و ممکن است مراجعه زودتر ضرورت داشته باشد.
جمعبندی
تغییر عادات دفع میتواند ناشی از سفر، تغییر رژیم غذایی، کمآبی، فعالیت بدنی، استرس، چرخه قاعدگی یا مصرف داروها باشد. در بسیاری از موارد، اصلاح عادات روزانه و برطرف کردن عامل زمینهای به بازگشت عملکرد طبیعی روده کمک میکند؛ بااینحال، مشکلاتی مانند سندرم روده تحریکپذیر، بیماری سلیاک و بیماریهای التهابی روده نیز ممکن است با تغییر دفع همراه باشند.
بهترین رویکرد، توجه به الگوی معمول بدن، ثبت تغییرات جدید و پرهیز از خوددرمانی طولانیمدت است. اگر علائم پایدار باشند یا با خون در مدفوع، مدفوع سیاه و قیری، درد شدید، استفراغ مداوم یا ناتوانی در دفع گاز و مدفوع همراه شوند، ارزیابی پزشکی اهمیت ویژهای دارد.
- National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. Constipation.
- National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. Diarrhea.
- National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. Gastritis & gastropathy.
- International Foundation for Gastrointestinal Disorders. Exercise & GI symptoms.
- Harvard Health Publishing. The gut-brain connection.
- Mohebbi Dehnavi Z, Jafarnejad F, Sadeghi Goghary S. The effect of 8 weeks aerobic exercise on severity of physical symptoms of premenstrual syndrome: a clinical trial study. BMC Womens Health. 2018;18(1):80. doi:10.1186/s12905-018-0565-5
- National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. Food poisoning.
- National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. Viral gastroenteritis (“stomach flu”).
- Lacy BE, Pimentel M, Brenner DM, et al. ACG clinical guideline: management of irritable bowel syndrome. Am J Gastroenterol. 2021;116(1):17-44. doi:10.14309/ajg.0000000000001036
- Harvard Health Publishing. 5 simple ways to improve gut health.
- Henry Ford Health. 7 ways to improve your gut health naturally.
- https://www.verywellhealth.com/reasons-your-pooping-schedule-changed-12030755
