مدیریت صحیح سطح آهن در بدن برای افرادی که به هموکروماتوز مبتلا هستند، اهمیت حیاتی دارد. انتخاب هوشمندانه‌ی مواد غذایی، نوشیدنی‌ها و مکمل‌ها می‌تواند از افزایش بیش از حد سطح آهن جلوگیری کند.
علاوه بر درمان‌های پزشکی رایج، اتخاذ برخی اقدامات سبک زندگی از جمله تغییرات غذایی، می‌تواند به کنترل بهتر سطح آهن کمک کند. درک دقیق مکانیزم‌های جذب آهن در بدن برای طراحی یک رژیم غذایی مؤثر ضروری است.
فقط مقدار آهن مصرفی مهم نیست
مصرف متعادل غذاهای غنی از آهن تنها یک جنبه از رژیم غذایی مناسب برای هموکروماتوز است. عوامل دیگری مانند ترکیب مواد مغذی موجود در غذاها نیز می‌توانند بر جذب آهن تأثیر بگذارند.
جذب آهن از غذاهای مصرفی به عوامل متعددی وابسته است، از جمله نوع آهن موجود در آن. به‌طور کلی، دو نوع آهن غذایی وجود دارد: آهن هم (heme) و غیرهم (nonheme).
آهن هم در گوشت، مرغ و غذاهای دریایی یافت می‌شود و زیست‌دسترسی بیشتری نسبت به آهن غیرهم دارد، یعنی بدن آن را آسان‌تر جذب می‌کند. از سوی دیگر، آهن غیرهم بیشتر در منابع گیاهی وجود دارد و میزان جذب آن پایین‌تر است.
برخی عوامل تغذیه‌ای می‌توانند جذب هر دو نوع آهن را تحت تأثیر قرار دهند:
- انواع مختلفی از کلسیم می‌توانند زیست‌دسترسی هر دو نوع آهن را کاهش دهند [منبع معتبر].
- اسید اگزالیک که در بسیاری از غذاهای گیاهی مانند لوبیا، سبزیجات برگ‌دار، برخی مغزها، دانه‌ها و میوه‌ها وجود دارد، ممکن است جذب آهن را کاهش دهد، اگرچه شواهد درباره‌ی تأثیر آن متناقض است.
- فیتات (اسید فیتیک) که در غلات و حبوبات وجود دارد، مانع جذب آهن می‌شود. ترکیبات دیگری مانند پلی‌فنول‌ها که در گیاهان یافت می‌شوند نیز می‌توانند همین اثر را داشته باشند.
- ویتامین C (اسید آسکوربیک) می‌تواند جذب آهن غیرهم را افزایش دهد و همچنین گوشت و غذاهای دریایی جذب آن را تسهیل می‌کنند.
مواد غذایی مفید در هموکروماتوز
برای افراد مبتلا به هموکروماتوز، انتخاب غذاهایی که به‌صورت طبیعی دارای آهن کم هستند یا جذب آهن را در بدن کاهش می‌دهند، می‌تواند یک اقدام مفید برای مدیریت وضعیت سلامت باشد.
با این حال، طبق گزارش مؤسسه ملی دیابت و بیماری‌های گوارشی و کلیه آمریکا (NIDDK) [منبع معتبر]، تغییر رژیم غذایی در مقایسه با درمان‌های سنتی مانند فلبوتومی (حذف خون) تأثیر نسبتاً کمی بر سطح آهن بدن دارد.
اگر تحت درمان‌های پزشکی هستید، شاید نیازی به تغییرات اساسی در رژیم غذایی نباشد. در این صورت، مشورت با پزشک و متخصص تغذیه می‌تواند به شما در حفظ یک رژیم غذایی متعادل و مؤثر کمک کند.
میوه‌ها و سبزیجات
بسیاری از توصیه‌های غذایی برای هموکروماتوز نسبت به مصرف سبزیجات پرآهن هشدار می‌دهند، اما این نگرانی ممکن است همیشه موجه نباشد.
زیرا آهن موجود در سبزیجات مانند اسفناج و سبزیجات برگ‌دار، از نوع غیرهم است و به‌دلیل میزان جذب کمتر، انتخاب مناسبی برای این بیماران محسوب می‌شود. همچنین میوه‌های خشک‌شده نیز تنها حاوی آهن غیرهم هستند [منبع معتبر].
غلات و حبوبات
غلات و حبوبات حاوی اسید فیتیک هستند که باعث کاهش جذب آهن در بدن می‌شود.
در افراد مبتلا به هموکروماتوز، این ویژگی ممکن است به کاهش بیش‌جذب آهن کمک کرده و نقش محافظتی در برابر افزایش سطح آهن ایفا کند [منبع معتبر].
محصولات لبنی
شیر گاو و فرآورده‌های لبنی مانند پنیر و ماست به‌طور کلی حاوی آهن نیستند و می‌توانند بخشی از رژیم غذایی متعادل در این بیماران باشند.
همچنین، پروتئینی به‌نام کازئین در شیر ممکن است جذب آهن از سایر غذاها را محدود کند و از این نظر مفید باشد.
ماهی‌ها
برخی از انواع ماهی دارای آهن کمتری هستند و برای افراد مبتلا به هموکروماتوز مناسب محسوب می‌شوند. این ماهی‌ها عبارتند از:
- تن ماهی
- پالاک
- سالمون
به‌عنوان نمونه، یک قوطی ۳ اونسی تن ماهی سبک در آب، تنها ۱ میلی‌گرم آهن دارد [منبع معتبر] که معادل ۶٪ نیاز روزانه است.
تخم‌مرغ
زرده تخم‌مرغ حاوی نوعی پروتئین به‌نام فسویتین است [منبع معتبر].
تحقیقات نشان داده‌اند که فسویتین می‌تواند جذب آهن را در بزرگسالان کاهش دهد [منبع معتبر]، هرچند در کودکان ممکن است برعکس عمل کرده و سطح آهن را افزایش دهد.
چای و قهوه
چای و قهوه حاوی ترکیبات پلی‌فنولی به‌نام تانن‌ها (اسید تانیک) هستند که ممکن است جذب آهن را مهار کنند [منبع معتبر].
به‌همین دلیل، مصرف چای یا قهوه می‌تواند برای افراد مبتلا به هموکروماتوز مفید باشد و بخشی از رژیم روزانه‌شان قرار گیرد.
پروتئین‌های حیوانی
پروتئین یکی از اجزای مهم رژیم غذایی سالم است، اما بیشتر منابع آن حاوی آهن هستند. با این وجود، نیاز نیست مصرف گوشت به‌طور کامل حذف شود.
می‌توان برنامه غذایی را بر اساس منابع پروتئینی کم‌آهن مانند موارد زیر تنظیم کرد:
- گوشت خوک
- بوقلمون
- مرغ
- گوشت‌های فرآوری‌شده مانند ژامبون
با این انتخاب‌ها، افراد مبتلا به هموکروماتوز می‌توانند رژیم غذایی متنوعی داشته باشند که هم مفید باشد و هم لذت‌بخش.
غذاها، نوشیدنی‌ها و مکمل‌هایی که باید در هموکروماتوز از آن‌ها پرهیز کرد
گوشت قرمز زیاد
گوشت قرمز مانند گوشت گاو منبعی غنی از آهن هم است که بدن آن را به‌راحتی جذب می‌کند. بنابراین، در صورت ابتلا به هموکروماتوز، باید از مصرف بیش‌ازحد آن خودداری کرد.
گوشت اندام‌ها و شکار
گوشت اندام‌هایی مانند جگر و کلیه دارای میزان بالای آهن هستند و باید مصرف آن‌ها محدود شود. همچنین گوشت شکار مانند گوشت آهو [منبع معتبر] نیز آهن زیادی دارد و مصرفش باید با دقت انجام گیرد.
غذاهای سرشار از ویتامین‌های A و C
این ویتامین‌ها می‌توانند جذب آهن غیرهم را افزایش دهند. بنابراین، برخی بیماران ممکن است لازم ببینند که مصرف غذاهای سرشار از این ویتامین‌ها را محدود کنند.
البته نباید فراموش کرد که غذاهای گیاهی حاوی آهن غیرهم دارای فواید بسیاری هستند که ممکن است از خطرات جذب آهن بیشتر پیشی بگیرند.
غذاهای غنی‌شده
غذاهای غنی‌شده، ویتامین‌ها و مواد معدنی افزوده دارند، از جمله:
- کلسیم
- روی
- آهن
افراد مبتلا به هموکروماتوز باید برچسب‌های تغذیه‌ای این غذاها را بررسی کنند تا از مصرف آهن بیش‌ازحد جلوگیری شود.
مصرف زیاد الکل
الکل، به‌ویژه در مصرف منظم، می‌تواند به کبد آسیب بزند. از آنجا که آهن اضافی در هموکروماتوز نیز می‌تواند به کبد آسیب برساند، ترکیب این دو می‌تواند خطرناک باشد.
بر اساس دستورالعمل CDC [منبع معتبر]، مصرف متوسط به‌معنای حداکثر ۲ نوشیدنی در روز برای مردان و ۱ نوشیدنی برای زنان است. افراد دارای بیماری کبدی و هموکروماتوز بهتر است به‌طور کامل از الکل پرهیز کنند.
مکمل‌ها
با وجود کمبود تحقیقات، بهتر است در مصرف مکمل‌های زیر احتیاط شود:
- آهن: افراد مبتلا به هموکروماتوز نباید مکمل آهن مصرف کنند، چون می‌تواند سطح آهن را به سطوح خطرناک برساند.
- ویتامین C: با اینکه برای کم‌خونی ناشی از فقر آهن مفید است، در هموکروماتوز می‌تواند جذب آهن را افزایش دهد و مضر باشد.
- مولتی‌ویتامین‌ها: ممکن است حاوی مقدار زیادی آهن و ویتامین C باشند؛ بنابراین باید پیش از مصرف با پزشک مشورت کرد.
روش‌های پخت‌وپزی که باید از آن‌ها اجتناب کرد
یک نکته که اغلب نادیده گرفته می‌شود، وسایل و روش‌های پخت غذا است.
استفاده از ظروف چدنی می‌تواند باعث انتقال آهن به غذا شود، حتی اگر غذا به‌خودی‌خود آهن زیادی نداشته باشد. بنابراین، افراد مبتلا به هموکروماتوز بهتر است از پخت غذا در تابه‌های چدنی خودداری کنند.
رژیم‌ها و دستورهای غذایی مناسب برای هموکروماتوز
مؤسسه NIDDK [منبع معتبر] توصیه می‌کند که افراد مبتلا به هموکروماتوز از یک رژیم سالم و متعادل پیروی کنند. با این حال، برخی پژوهش‌ها [منبع معتبر] نشان می‌دهد که رژیم‌های زیر ممکن است مفید باشند:
- رژیم گیاه‌خواری
- رژیم مدیترانه‌ای
- رژیم فلکسی‌تارین (نیمه‌گیاه‌خواری)
این رژیم‌ها از غذاهای کم‌آهن و مواد کاهش‌دهنده جذب آهن تشکیل شده‌اند. البته برای بررسی دقیق‌تر تأثیر آن‌ها به تحقیقات بیشتری نیاز است.
کویش سبزیجات
مواد لازم:
- ۱ قاشق غذاخوری روغن زیتون
- ½ پیمانه پیازچه خردشده
- ½ پیمانه پیاز خردشده
- ½ پیمانه کدو سبز خردشده
- ۱ پیمانه اسفناج
- ۳ عدد تخم‌مرغ زده‌شده
- ½ پیمانه شیر
- ۱٫۵ پیمانه پنیر رنده‌شده
- یک خمیر پای آماده و پخته‌شده
طرز تهیه:
- فر را روی ۳۵۰ درجه فارنهایت (۱۷۷ درجه سانتی‌گراد) گرم کنید. در یک تابه بزرگ روغن زیتون را گرم کرده و پیازچه، پیاز و کدو را برای ۵ دقیقه تفت دهید.
- اسفناج را اضافه کرده و ۲ دقیقه دیگر تفت دهید. سبزیجات را کنار بگذارید. تخم‌مرغ، شیر، نیمی از پنیر و نمک‌وفلفل را مخلوط کرده، در قالب پای بریزید، سبزیجات را اضافه کنید و با بقیه پنیر بپوشانید. به‌مدت ۴۰ تا ۴۵ دقیقه بپزید تا تخم‌مرغ‌ها کامل بپزند.
چیلی بوقلمون
مواد لازم:
- ۱ قاشق غذاخوری روغن زیتون
- ۱ پوند بوقلمون چرخ‌شده
- ۱ عدد پیاز بزرگ خردشده
- ۲ پیمانه آب مرغ
- ۱ قوطی ۲۸ اونسی گوجه فرنگی خردشده
- ۱ قوطی ۱۶ اونسی لوبیا قرمز پخته و آبکش‌شده
- ۲ قاشق غذاخوری پودر چیلی
- ۱ قاشق غذاخوری سیر خردشده
- ½ قاشق چای‌خوری پاپریکا، فلفل قرمز، آویشن خشک، زیره، نمک و فلفل
طرز تهیه:
- روغن را در یک قابلمه گرم کنید، بوقلمون را اضافه کرده تا قهوه‌ای شود. سپس پیاز را اضافه کرده تا نرم شود.
- آب مرغ، گوجه‌فرنگی و لوبیا را اضافه کنید. باقی مواد را افزوده، مخلوط کرده، به جوش آورید. سپس شعله را کم کرده و ۳۰ دقیقه بپزید.
جمع‌بندی
شاید نیاز به تغییرات عمده‌ای در رژیم غذایی نباشد، اما این تغییرات می‌توانند به کنترل جذب آهن کمک کنند. با این حال، این تغییرات باید تحت نظارت پزشک انجام شوند تا از سوءتغذیه جلوگیری شود.
در صورت نگرانی درباره آهن زیاد در رژیم غذایی، حتماً با پزشک یا متخصص تغذیه مشورت کنید تا برنامه‌ای متعادل و مطابق با شرایط بدنی شما طراحی شود.
آردایت برای اطمینان از صحت محتوای خود، که در سیاست ویراستاری ما ذکر شده است، از دستورالعمل‌های سختگیرانه‌ای در زمینه منبع‌یابی پیروی می‌کند . ما فقط از منابع معتبر، از جمله مطالعات بررسی‌شده توسط همتایان، متخصصان پزشکی دارای مجوز، بیماران با تجربه عملی و اطلاعات از مؤسسات برتر، استفاده می‌کنیم.
Eating, diet, & nutrition for hemochromatosis. (2020). https://www.niddk.nih.gov/health-information/liver-disease/hemochromatosis/eating-diet-nutrition
Dietary guidelines for alcohol. (2025). https://www.cdc.gov/alcohol/about-alcohol-use/moderate-alcohol-use.html?CDC_AAref_Val=https://www.cdc.gov/alcohol/fact-sheets/moderate-drinking.htm
FoodData Central. (n.d.). https://fdc.nal.usda.gov/
Hemochromatosis. (2023). https://liverfoundation.org/liver-diseases/rare-disease/hemochromatosis/
Iron [Fact sheet]. (2024). https://ods.od.nih.gov/factsheets/Iron-HealthProfessional/
Milman NT. (2020). A review of nutrients and compounds, which promote or inhibit intestinal iron absorption: Making a platform for dietary measures that can reduce iron uptake in patients with genetic haemochromatosis. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7509542/
Milman NT. (2021). Managing genetic hemochromatosis: An overview of dietary measures, which may reduce intestinal iron absorption in persons with iron overload. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8110241/
Oh CK, et al. (2019). Dietary and sentinel factors leading to hemochromatosis. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6566178/
Omena J, et al. (2021). The effect of food and nutrients on iron overload: What do we know so far? https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33712721/
Piskin E, et al. (2022). Iron absorption: Factors, limitations, and improvement methods. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9219084/
Sharma S, et al. (2021). Effect of cooking food in iron-containing cookware on increase in blood hemoglobin level and iron content of the food: A systematic review. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8266402/
Vibrio and oysters. (2024). https://www.cdc.gov/vibrio/prevention/vibrio-and-oysters.html?CDC_AAref_Val=https://www.cdc.gov/vibrio/vibrio-oysters.html
Werner ER, et al. (2022). The effects of 1 egg per day on iron and anemia status among young Malawian children: A secondary analysis of a randomized controlled trial. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9213210/
Yilmaz B, et al. (2020). Bioactivities of hen's egg yolk phosvitin and its functional phosphopeptides in food industry and health. https://ift.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/1750-3841.15447
https://www.healthline.com/health/hemochromatosis-diet
دکتر روشن ضمیر هستم، متخصص تغذیه و رژیم درمانی (PhD). اگر از رژیم‌های تکراری نتیجه نگرفته‌اید، فقط یک دوره با من داشته باشید. هزینه رژیم طبق تعرفه ویزیت دکتری تخصصی در علوم پایه (PHD) پروانه‌دار در سال 1405، 357 هزارو 700 تومان می باشد.
جهت ارتباط در پیام‌رسان‌ها به شماره زیر پیام دهید
09304881654
عضویت در کانال بله
