ترکیب بیماری مزمن کلیه (CKD) و دیابت نوع ۲، شرایطی حساس و پیچیده ایجاد میکند که در آن مصرف هرگونه ویتامین یا مکمل گیاهی میتواند خطرناک باشد. اگرچه برخی بیماران دیابتی باور دارند که مکملها ممکن است به کنترل بهتر قند خون یا کاهش درد نوروپاتی کمک کنند، اما شواهد علمی نشان میدهد که بسیاری از این محصولات میتوانند به کلیهها آسیب برسانند و حتی باعث پیشرفت بیماری کلیوی شوند¹.
خطرات مکملهای گیاهی برای بیماران کلیوی
مکملهای گیاهی به دلیل تنوع زیاد و نظارت ناکافی، از جمله پرخطرترین محصولات برای بیماران کلیوی محسوب میشوند. این محصولات که از برگ، ریشه، گل یا دانه گیاهان مختلف ساخته میشوند، ممکن است حاوی فلزات سنگین، ناخالصیها یا غلظتهای نامشخصی از ترکیبات فعال باشند². برخی ترکیبات گیاهی مستقیماً به بافت کلیه آسیب میزنند یا با داروهای تجویزی تداخل ایجاد میکنند و فرآیند سمزدایی بدن را مختل میسازند³.
حتی مکملهایی که با عنوان «پاککننده کلیه» یا «دتوکس طبیعی» تبلیغ میشوند، معمولاً پشتوانه علمی معتبری ندارند و ممکن است وضعیت بیمار را وخیمتر کنند. افزون بر این، مصرف این محصولات میتواند توجه بیمار را از درمانهای مؤثر مانند داروهای تجویزی، رژیم غذایی کنترلشده و فعالیت بدنی منظم منحرف کند⁴.
مکملهایی که باید از آنها اجتناب شود
برخی از مکملهای گیاهی بیش از سایرین خطرناکاند و باید کاملاً از مصرف آنها پرهیز کرد. از جمله این مکملها میتوان به آریستولوکیا (گیاهان خانواده Birthwort)، ریشه شیرینبیان، علف چای (St. John’s Wort) و یوهمبه اشاره کرد⁵. همچنین مکملهایی مانند جینسنگ، گلدنسیل و گزنه میتوانند با داروهای دیابت تداخل داشته باشند و کنترل قند خون را مختل کنند.
از سوی دیگر، بسیاری از گیاهان دارویی مانند گزنه، قاصدک و آلفافا دارای مقادیر بالای پتاسیم و فسفر هستند که برای بیماران مبتلا به مراحل پیشرفته بیماری کلیوی میتواند خطرناک باشد. در چنین شرایطی، حتی مصرف طبیعی این ترکیبات از طریق مکملها باید زیر نظر پزشک انجام شود⁶.
مسمومیت ویتامینی در بیماری کلیوی
یکی از نگرانیهای مهم در بیماران کلیوی، خطر مسمومیت ویتامینی است. زمانی که عملکرد کلیه مختل میشود، بدن دیگر نمیتواند مقادیر اضافی ویتامینها را دفع کند، حتی اگر این مقادیر در افراد سالم بیخطر باشند⁷. تجمع ویتامینهای محلول در آب مانند B و C یا محلول در چربی مانند A و E میتواند باعث بروز عوارض خطرناکی از جمله سنگ کلیه، شکستگی استخوان یا حتی افزایش خطر برخی سرطانها شود⁸.
برای مثال، مصرف بیش از حد ویتامین C میتواند منجر به تشکیل سنگ کلیه شود، در حالی که ویتامین A اضافی در بدن بیماران کلیوی ممکن است باعث مسمومیت کبدی یا آسیب به بافتهای دیگر شود. به همین دلیل، مصرف مولتیویتامینها به صورت خودسرانه برای بیماران کلیوی بههیچوجه توصیه نمیشود⁹.
کمبودهای تغذیهای در بیماران دیابتی و کلیوی
با وجود خطرات ذکرشده، در برخی موارد ممکن است پزشک مکملهایی را برای رفع کمبودهای مشخص توصیه کند. به گفته متخصصان، این تصمیم تنها پس از بررسی آزمایشگاهی و بر اساس نتایج کمبود ویتامین یا مواد معدنی اتخاذ میشود¹⁰. کمبود ویتامین D، آهن، ویتامینهای گروه B و ویتامین C از جمله موارد شایع در بیماران مبتلا به CKD هستند.
در بیماران با مراحل پیشرفته بیماری کلیوی، بدن ممکن است نتواند ویتامین D را به شکل فعال خود تبدیل کند، در این صورت پزشک ممکن است فرم تزریقی یا دارویی این ویتامین را تجویز کند. همچنین بیماران دیابتی معمولاً دچار کمبود آهن، منیزیم، ویتامین B12 و ویتامین D هستند و باید تحت نظر پزشک برای دریافت مکمل مناسب قرار گیرند¹¹.
رویکرد ایمن و علمی در مصرف مکملها
مصرف هرگونه مکمل ویتامینی یا گیاهی در بیماران مبتلا به دیابت و بیماری کلیوی باید فقط با تجویز پزشک انجام شود. هیچ مکملی نباید بدون مشورت تخصصی مصرف یا قطع شود. پزشک با بررسی دقیق وضعیت کلیوی، سطح مواد معدنی و نیازهای تغذیهای شما، نوع و دوز دقیق مکمل را مشخص میکند¹².
بهترین راه برای حفظ تعادل ویتامینها و مواد معدنی، داشتن یک رژیم غذایی مناسب برای کلیه است که توسط متخصص تغذیه طراحی شود. این روش در کنار داروهای تجویزی، فعالیت بدنی منظم و کنترل وزن پایدار، بهترین رویکرد برای مدیریت همزمان دیابت و بیماری کلیوی محسوب میشود¹³.
پرسشهای متداول درباره مصرف مکملها در دیابت نوع ۲ و بیماری مزمن کلیه
آیا مصرف مکملهای گیاهی برای بیماران مبتلا به بیماری کلیوی بیخطر است؟
خیر. بیشتر مکملهای گیاهی برای بیماران کلیوی ایمن نیستند، زیرا ممکن است حاوی فلزات سنگین، سموم گیاهی یا ترکیباتی باشند که کلیهها را تحت فشار قرار میدهند. علاوه بر این، بسیاری از این محصولات با داروهای کنترل قند خون یا داروهای فشار خون تداخل دارند و میتوانند باعث تشدید بیماری شوند¹⁴.
کدام ویتامینها برای بیماران کلیوی خطرناکتر هستند؟
ویتامینهای محلول در چربی مانند A و E بیشترین خطر را دارند، زیرا بدن آنها را ذخیره میکند و دفعشان در بیماری کلیوی دشوار است. تجمع این ویتامینها ممکن است موجب مسمومیت، آسیب کبدی یا اختلالات بینایی شود. حتی ویتامینهای محلول در آب مانند B و C نیز در صورت مصرف بیش از حد، میتوانند باعث عوارضی نظیر سنگ کلیه یا افزایش خطر شکستگی استخوان شوند¹⁵.
آیا بیماران دیابتی میتوانند از مولتیویتامین استفاده کنند؟
بهطور کلی، استفاده از مولتیویتامینها برای افراد مبتلا به دیابت نوع ۲ و CKD توصیه نمیشود مگر آنکه پزشک براساس نتایج آزمایش خون، کمبود مشخصی را تأیید کرده باشد. در این شرایط، دوز و نوع مکمل باید دقیقاً زیر نظر پزشک تنظیم شود¹⁶.
آیا مکملهای گیاهی میتوانند باعث بهبود عملکرد کلیه شوند؟
هیچ شواهد علمی قابل قبولی وجود ندارد که مکملهای گیاهی بتوانند عملکرد کلیه را بهبود بخشند یا روند بیماری را متوقف کنند. برعکس، برخی از آنها مانند «آریستولوکیا» و «ریشه شیرینبیان» میتوانند موجب التهاب و تخریب سلولهای کلیوی شوند¹⁷.
اگر دچار کمبود ویتامین D یا آهن باشم، مصرف مکمل مجاز است؟
در صورت تأیید کمبود توسط پزشک، بله. در چنین مواردی مکملها باید با دوز دقیق و از برندهای معتبر مصرف شوند. برای مثال، بیماران با بیماری کلیوی پیشرفته معمولاً نوع فعال ویتامین D را بهصورت دارویی یا تزریقی دریافت میکنند، نه از طریق مکملهای رایج¹⁸.
بهترین روش جایگزین مکملها برای بیماران دیابتی و کلیوی چیست؟
رعایت یک رژیم غذایی متعادل، غنی از پروتئینهای باکیفیت، میوهها و سبزیجات کمفسفر، در کنار داروهای تجویزی و فعالیت بدنی منظم، بهترین رویکرد برای حفظ سلامت کلیه و کنترل قند خون است. مشاوره با متخصص تغذیه کلیوی میتواند به شما کمک کند تا نیازهای تغذیهایتان بدون استفاده از مکملهای خطرناک تأمین شود¹⁹.
جمعبندی
- مصرف خودسرانه مکملهای گیاهی یا ویتامینی در بیماران دیابتی و کلیوی میتواند خطرناک و حتی تهدیدکننده حیات باشد.
- مکملهای گیاهی به دلیل آلودگی احتمالی و عدم نظارت دقیق ممکن است باعث آسیب جدی به کلیه شوند.
- مصرف مکملها تنها در صورت وجود کمبود ثابتشده و با تجویز پزشک مجاز است.
- تغذیه متعادل، داروهای تجویزی و فعالیت بدنی منظم، مؤثرترین و ایمنترین راهکارها برای بهبود وضعیت بیماران مبتلا به دیابت نوع ۲ و CKD هستند.
- Diabetes and Dietary Supplements: What You Need To Know. National Center for Complementary and Integrative Health. November 2023.
- 8 Key Things to Know Before Taking Supplements. National Kidney Foundation. September 6, 2016.
- Furhad S et al. Herbal Supplements. StatPearls. September 2, 2024.
- Herbal Supplements and Kidney Disease. National Kidney Foundation. September 5, 2025.
- Herbal Supplements: Why To Check With a Healthcare Provider First. Cleveland Clinic. February 13, 2024.
- Vitamins in Chronic Kidney Disease. National Kidney Foundation. August 26, 2025.
- What You Should Know About Water-Soluble Vitamins. Cleveland Clinic. May 16, 2023.
- Vitamin B-12. Mayo Clinic. August 13, 2025.
- Fat-Soluble Vitamins: What They Are and How To Get the Most Out of Them. Cleveland Clinic. May 17, 2023.
- Vitamins, Minerals, and Supplements. American Diabetes Association.
- Mangal DK et al. Burden of micronutrient deficiency among patients with type 2 diabetes: systematic review and meta-analysis. BMJ. January 3, 2025.
- https://www.everydayhealth.com/diabetes/vitamins-herbal-supplements-risks/
دکتر روشن ضمیر هستم، متخصص تغذیه و رژیم درمانی (PhD). اگر از رژیمهای تکراری نتیجه نگرفتهاید، فقط یک دوره با من داشته باشید. هزینه رژیم طبق تعرفه ویزیت دکتری تخصصی در علوم پایه (PHD) پروانهدار در سال 1405، 357 هزارو 700 تومان می باشد.
جهت ارتباط در پیامرسانها به شماره زیر پیام دهید
09304881654
عضویت در کانال بله
